Lingua proletaria do meu pobo
eu faloa porque si, porque me gusta
porque me peta e quero e dame a gana
porque me sae de dentro, alá do fondo
dunha tristura aceda que me abrangue
ó ver tantos patufos desleigados,
pequenos mequetrefes sen raíces
que ó pór a garabata xa non saben
afirmarse no amor dos devanceiros,
fala-la fala nai,
a fala dos abós que temos mortos,
e ser, co rostro erguido,
mariñeiros, labregos da linguaxe,
remo e arado, proa e rella sempre.

Eu faloa porque si, porque me gusta
e quero estar cos meus, coa xente que sufren longo
unha historia contada noutra lingua.

Non falo prós soberbios,
non falo prós ruíns e poderosos,
non falo prós finchados,
non falo prós estupidos,
non falo prós valeiros,
que falo prós que aguantan rexamente
mentiras e inxusticias de cotío;
prós que súan e choran
un pranto cotián de volvoretas,
de lume e vento sobre os ollos núos.
Eu non podo arredar as miñas verbas de
tódolos que sufren neste mundo.
E ti vives no mundo, terra miña,
berce da miña estirpe,
Galicia, doce mágoa das Españas,
deitada rente ó mar, ise camiño...

chuzame

"Se lle falas a un home nunha língua que el entenda, chegarálle á súa cabeza. Se lle falas na súa língua, chegaráslle ao corazón."

Nelson Mandela, primeiro presidente democrático de Sudáfrica

Despois de pasar 27 anos da súa vida no cárcere e levar unha vida miserábel por defender os dereitos da súa xente, Nelson Mandela foi elixido presidente do seu país nas súas primeiras eleccións verdadeiramente democráticas nas que todo o mundo puido votar libremente. Durante o seu mandato levou a cabo unha política de reconciliación que permitise superar as diferenzas entre o seu povo.

Non sempre o racismo, ou a xenofobia, que é o mesmo, se refiren a un aspecto físico como a cor da pel ou dos ollos. Ás veces presenta unha forma relixiosa ou cultural. Por exemplo, o réxime fundamentalista iranés (do Irán), ou a os intocavéis da India. Mais, en todos os casos baséase no mesmo: a supresión dos que son e/ou queren ser diferentes. É algo habitual no ser humano de todas as partes do mundo.

Deste xeito, nestes últimos anos os galegos estamos experimentando unha mudanza no xeito de interpretar a discriminación á que habitualmente estabamos sometidos. Durante os últimos séculos, o costume era que a clase superior, que podía permitirse a educación, empregase o galego, deixando o galego para as clases baixas. Nunca, ata o derradeiro terzo do século XX, se fixo ningún esforzo por alfabetizar masivamente á poboación, ao estilo da Rusia zarista que conduxo á brutal revolución. Neste ambente o galego conservouse doadamente, porque era útil á élite e ao que quería acercarse a ela: marcaba a diferencia.

Co paso do tempo chegaron os avances e tamén a universalización do ensino. Só cando foi estrictamente necesario e séculos despois de que fose habitual no resto de paises europeos. Dá mala imaxe ser un emigrante analfabeto en Europa. Iso implicaba un cambio de estratexia. O autoritarismo dá paso ao xacobinismo: a creación dun estado centralista forte baseado na supremacía dunha cidade capital que limita o desenrolo das rexións e impide que a poidan superar en calquera aspecto. Agora o galego xa non é necesario, é un obstáculo para a uniformidade que os grupos de poder consolidados pretenden impoñer para o seu benefício: o pensamento único.

Estamos vivindo o final da transición entre a primeira e a segunda etapa. O clasismo está desaparecendo en favor da intolerancia e o desprezo a unha cultura considerada inferior e, algo moi propio dos tempos, pouco competitiva. Substitúese o sentimento pola cobiza e a competencia cega. Deste xeito, as emisoras que antes falaban de relixión agora fano de economía, co fin de desinformar co que lles interesa a eles.

Noutra banda, a xente que loitou e loita por preservar, coidar e difundir a nosa cultura ve recompensados os seus esforzos polo incremento no prestixio da língua e cultura que defenden, mais tamén se ve defraudada pola ausencia de medios de comunicación propios e pola continua emigración da élite cara a as rexións máis beneficiosas económicamente, que leva anos desangrando o país.

Os que defendemos a discriminación positiva do galego só queremos conservar a nosa língua, que é a nosa herdanza. Non pretendemos suprimir o castelán nin ningunha outra língua, só evitar que desapareza a nosa.

E lográmolo día a día.

chuzame

Éste é o último artigo dunha serie que acadou unha modesta repercusión no Blogomillo. Quérolle agradecer a Cleoninha que me ligara o primeiro post da serie nun comentario de Chuza, aínda que fora por motivos persoais. Cleo, sei que me estás lendo: obrigadinho.

Sobre o tema lingüístico galego leva moito tempo sendo motivo de controversia na sociedade. Talvez, demasiado. Temos, quizabes, exceso de lingüistas e falta de todo o resto. Ou talvez sexa unha característica propia á que non podemos escapar. De feito, temos ata unha lei na rede, a coñecida Lei de Berto enunciada polo creador de Chuza!, que ilustra moi ben a situación na que nos atopamos.

Existen argumentos a favor e en contra das dúas posicións, e non se deberían censurar os argumentos de ningunha delas, senón mirar cara adiante. Persoalmente, vexo dous criterios principais:

• O reintegracionismo leva anos sendo excluido e proibido de xeito autoritario e tendencioso polo poder e os medios de comunicación, e aínda así segue existindo e incluso medrando. A sociedade galega debe deixar de darlle as costas e, polo menos, intentar escoitar.
• A norma RAG é actualmente a máis aceptada pola sociedade e permitiulle á língua acadar un prestixio que só há vinte anos atrás era un soño lograr. É a base de moito traballo realizado que non se pode perder.

Na actualidade, a nosa língua está sufrindo ataques por parte de grupos de presión casposos apoiados por unhas bases gregarias e ovelleiras e uns medios de comunicación xa habituados a prostituirse. O único que nos queda é apoiarnos, compartir ideas, escoitar e non deixar de ser fieis a nós mesmos.

A nosa cultura ten un lugar no presente, e terá un lugar na mestizaxe do futuro.

chuzame

A primeira cousa que hai que entender é que o galego reintegrado e o português escrito parécense moito, máis non son o mesmo. O reintegrado está pensado para que unha persoa acostumada a ler en português (galego do sur) poida ler sen dificultades un texto nesa norma.

¿Por que non sucede iso agora? Porque o galego da norma ILG-RAG, en adiante norma RAG (Instituto da Língua Galega-Real Academia), a actual, emprega unha ortografía calcada do castelán. O motivo de escollela foi aproveitar a escolarización da maioría da poboación na língua do estado para facilitar o uso da língua escrita. Lembremos que o galego estivo excluido das escolas ata comezos dos anos 80 do século pasado, tempo no que se creou a norma RAG. Nese momento pensouse que introducir outra norma só crearía confusión e esa decisión histórica é motivo de controversia ata os nosos días. Moito pesou a opinión do entón director do ILG, o asturiano Agustín González, nesa decisión.

As principais diferencias entre as dúas ortografías son estas, tomando como referencia a norma RAG:

• As grafías ñ e ll son substituidas por nh e lh, respectivamente. Esta é unha norma moi coñecida por todo o mundo, que provoca xa un conflito coa norma RAG: a palabra unha e os seus derivados (algunhas, ningunhas), lense co son do ñ. A solución do português é empregar o m para representar ese son: uma. Daquela... ¿ como se sabe cando se pronuncia o m normal e cando co n nasalizado? Simplemente, é unha pequena excepción á norma que hai que memorizar. Na norma reintegrada acéptase intercalar unha h: umha, algumhas.
• As palabras que en galego e castelan rematan en n, en português rematan en m ou ao nasal. Cando o fan en m, teñen o mesmo son que en galego... que é diferente do castelán. Pronúnciase igual que o nh na norma RAG do punto anterior, é dicir, n nasalizado (é un son moi común nos idiomas celtas e do norte de Europa e ausente no castelán). E para demostralo, unha proba moi simple: abonda pronunciar unha palabra rematada en n seguida doutra que comece en vogal: en ortigueira. Un castelán parlante pronunciaría enortigueira, sen pausa entre as dúas palabras, mentres que un galego parlante pronunciaría cada palabra como un golpe de voz.
• O português respeta a etimoloxía das palabras. Deste xeito, as palabras latinas que en castelán se escreben con g ou j e en galego con x, conservan as consoantes orixinais: jeito, queijo, gigante, Júlia. Esta norma non afecta a: caixa, baixar, exemplo... As palabras que levan j ou g, pronúncianse en português padrón cun fonema intermedio entre o x e o ll do galego, que varía dependendo do lugar. Os casteláns optan por pronuncialo ll (tremenda mazarocada, mais non saben facelo mellor) e nós os galegos debíamos optar polo x (mazarocada menos grave). O x pronúnciase coma o noso excepto que a palabra veña do grego (ex. Alex), no que se pronuncia ks.
• Cando unha s vai entre vogais, ten un son aproximado ao x. Se é dobre (como a rr dobre), ten un son coma o noso.
• En português consérvase a grafía medieval ç, que é unha letra moderna a pesar do que se poida pensar xa que o resto de letras son anteriores a esa época. A pronúncia habitual en português é s, mais nós podemos pronunciala como z.
• Unha dos rasgos que unen ás dúas línguas é fuxir dos ditongos crecentes e ser afín aos decrecentes. Por exemplo o ditongo do castelán ie (hierro), convértese en e (ferro), e o son o (toro) en ou (touro). Moitas terminacións cultas que o galego non puido desenvolver (-ción) por non ser cultivado literariamente, mudan en português. Ex: determinaçom, graça. En varios dialetos do português
• As palabras do castelán rematadas en -ble, en português (en galego da última norma con b), rematan en -vel, facendo o plural en -veis. Esta mudanza no galego normativo fixo moita gracia e foi froito de moitas burlas por parte de sectores colonizados culturalmente, xa que a pronuncia opónse á castelá. Está aínda en entredito no galego RAG, mais aceptado a día de hoxe. O certo é que o galego patrimonial, puro, o que falan os nosos avós, non ten eses adverbios xa que non os necesita. Foron engadidos á lingua oral só cando o nível cultural ascendeu e a educación foi accesible á maior parte da poboación (último tercio do século pasado). Deste xeito faise lícita a súa inclusión na norma actual.
• Hai tres acentos gráficos: agudo, grave e circunflexo, e ademáis un til de nasalidade. Explicalos sería un tanto extenso, os máis interesantes son o agudo e o circunflexo, xa que permiten diferenciar as vogais abertas das pechadas, algo que se moito en falta na norma RAG. A norma do reintegrado é menos estricta cos tildes nasais que o português padrón, obviando o til de nasalidade por non representar ningún son actual do galego.
• Desfanse os ditongos crecentes como io e ie, admitidos na norma RAG. Na actualidade a xente nova, polo contacto continuo co castelán, normalmente pronuncia os ditongos crecentes. A xente maior, polo contrario, desfai o ditongo e pronuncia cada vogal en dúas sílabas, que debería ser forma correcta. Iso provoca que moitas palabras muden a acentuación (pasen de graves a esdrúxulas, por exemplo).
• Os pronomes átonos van separados do verbo por un guión, o que permite diferencialos mellor. Exemplos: coñecendo-se, lembrou-mo. Nas primeiras versións da norma RAG, o guión empregábase para a segunda forma do artigo. Na norma actual, esa segunda forma está desaconsellada e só se mantén por conservar a compatibilidade cos textos xa escritos. O emprego do guión nos pronomes podería incluirse nas futuras revisións da norma RAG sen excesiva dificultade.
• Desaparencen as grafías cultas ct e moitas cc. Ex: produto, vítima. Isto foi adoptado con bo criterio pola norma do galego actual, xa que son fonemas que non se pronuncian.
• Certas palabras varían lixeiramente ou varían o acento: pelo => polo, sob => sobre, nen => nin. E outras algo máis: embora => aínda que. Son variacións mínimas que tamén existen no galego dentro da propia comunidade autónoma  e non afectan á comprensión mutua.
• Existen diferencias básicas de conceptos no vocabulario: por exemplo, para os usos que nós empregamos o verbo crer, eles teñen dous verbos con significados diferentes: achar e acreditar. Mentras que achar significa crer por deducción, acreditar significa crer por fe.

Despois destes pequenos apuntes, creo que calquera fose capaz de lelo enteiro estará debecendo por comezar a ler en português. Escreber na norma reintegrada xa é un pouco máis complicado xa que implica coñecer en profundidade a língua e, sobre todo, mudar a forma de pensar. Nos últimos tempos a norma oficial da Xunta aceptou incorporar lusas xa presentes na lingua falada e desbotadas que axudaron a enriquecer o noso vocabulario e modernizaron a língua no seu conxunto, e ése é o camiño a seguir.

Exiten millóns de lugares na web por onde comezar a ler no idioma luso, desde a Wikipedia ata o SAPO, polo que practicar a día de hoxe é máis fácil ca nunca. Como última advertencia, os diferentes dialetos do português (europeo, brasileiro, africanos...) varían moito entre sí, máis que o castelán das súas variantes americanas. Tal vez algún día haxa lugar para outra variante máis: o galego.

chuzame

Antes da segunda parte do meu artigo sobre o reintegracionismo, vou facer un breve inciso. Levo xa seis mesiños en Madrid (en galego debía ser Madrí) e debo admitir que aínda teño dificultades co idioma. É difícil de crer, máis é certo: o madrileño é unha variante do español normalizado case imposíbel de entender, e moito menos de intentar falalo.
Como resultado dos meus tremendos esforzos para poder relacionarme cos nativos fixen unha pequena listiña de palabros que me son imprescindíbeis na miña vida cotidiá:

• Truño: Dise de algo que está mal feito dos pés á cabeza, e ademáis é feo.
• Ñapa: Calquera cousa que haxa que facer para que un truño cumpra a súa función, independentemente das consecuencias que poida traer. No futuro será unha das poucas palabras do dicionario que comezará por esa letra.
• SuperPro: Do bo o mellor e do mellor, o superior.
• Restaurante: Lugar onde podes adquirir un prato de lixo a un prezo exorbitado. Isto é, fora de órbita.
• Cubata: Derivado do garrafón que se sirve en establecementos públicos. Non apto para consumo humano.
• Sala de concertos: Habitáculo habitualmente non superior a 15 metros cadrados destinado a facerlle perder á poboación o gusto pola boa música.
• Piso: Parte dun edificio construido con papel e sucedáneos de cartón.
• Provinciagh: Territorios conquistados e sometidos á vontado dos súbditos da capital.
• Capital: En Egpaña, dise dunha cidade que o único mérito que fixo para merecer ese título é estar no centro xeográfico do territorio.
• Galicia: Lugar natal del marigco y log percebeg

Como vedes, algúns destes termos existen tamén no galego con diferente significado.
Para rematar aquí tendes outro trapo, perdón, símbolo, que adorar:

chuzame

O tema do reintegracionismo, é dicir, a aproximación do galego escrito á lingua irmá portuguesa leva tempo aparecendo nos medios de comunicación e colleu vigor nos últimos tempos. Trátase dun asunto controvertido, do que moitas veces se dá conta dun xeito parcial e interesado.
A corrente contraria, apoiada polo poder e aceptada como normal pola maioría da poboación, denomínase isolacionismo, que é un sinónimo de aillacionismo. As dúas correntes chámanse respectivamente uns a otros isolos e reintegratas, sen entrar en descalificacións severas.

Há outros lugares, por exemplo, a AGAL, onde se explican con detalle os argumentos do movemento reintegracionista. Só vou apuntar estes puntos chave:

• A lingua coñecida como galego-português uniu ás dúas beiras do Miño durante a Idade Media con grande éxito literario.
• Os dous dialectos comezaron a separarse sobre todo na pronuncia debido á segregación do reino de Portugal do de España. A conquista de América, o autoritarismo dos governos e a supremacía do reino de Castela sobre o resto da península favoreceron a ignorancia mutua entre os dous pobos, que chega aos nos días.
• A norma actual, do Instituto da Língua Galega, é artificial e non reflexa a língua real. É a adaptación fonética dun dialecto sintético escrito con ortografía castelá. A maior parte da xente non identifica o galego que fala con esa norma.
• O português actual é fácilmente lexible por calquera galego cun pouco de interese. Deste xeito temos acceso a toda unha cultura por un prezo mínimo. No mundo há 300 millóns de persoas que o falan como primeira língua. Todo unha cultura universal ao noso redor.
• O castelán non vai desaparecer de Galiza e non é desexável que se dea o caso. O galego está en trámites para extinguirse a medio prazo, debido á falta de apoio da xuventude á lingua. Os menores de 25 en moi poucos casos falan galego, o que volve a situación catastrófica. Aproximarse ao português podería darlle forza.
• O galego é unha lingua que neste momento difícilmente dá de comer. Relacionada históricamente coa miseria e condeada a ser só oficial dentro das fronteiras da mal chamada Comunidade Autónoma, é unha língua minorizada. O português, pola contra, é un idioma universal, falado nos cinco continentes e o cuarto máis falado do mundo despois do castelán.
• Moitos dos usos e sons lusos son, a dia de hoxe, alleos e estraños ao galego falado, que leva séculos de aproximación ao castelán. Ese proceso radicalizouse nos últimos tempos, grazas aos medios de comunicación audiovisuais en masa.

A partir do anterior, tentarei desmontar algúns mitos. En primeiro lugar, téntase relacionar reintegracionismo con nacionalismo extremista. Desde logo, unha relación interesada e allea á realidade. É certo que há independentistas galegos que son reintegracionistas, máis o certo é que a unha grande parte dos independentistas son isolos acérrimos. Algúns reintegratas soñan coa reunificación con Portugal e moitos outros simplemente pasan da política. En calquera caso, trátase dunha opción escollida por xente de moi diversas ideoloxías e situacións sociais, sempre cun matiz internacionalista.

¿Como se chega a reintegrata? En primeiro lugar, case sempre, os reintegratas comezan sendo isolos. A educación en Galiza impártese na norma ILG e iso provoca que os primeiros contactos cunha norma ortográfica diferente sexan difíciles. Co tempo, o contacto, aumentado por Internet, fai que o interese aumente. A música e a literatura, sobre todo a brasileira, son un grande atractivo ao que é difícil escapar. Os lazos familiares son tamén un bo motivo para acercarse á lusofonía. E co tempo, vanse abandonando os motivos para mudar a forma de escreber.

Reintegracionistas importantes

• Ricardo Carvalho Calero. Pai do movemento e, curiosamente, primeiro catedrático de Língua e Literatura Galega.
• Celso Álvarez Cáccamo. Emprega a ortografia portuguesa. Un dos primeiros da rede, con artigos moi populares no xornal Vieiros.
• Valle-Inclán. O afamado escritor en castelán despreciaba o galego, xa que o consideraba unha forma deturpada do portugués, que si era, daquela, un idioma literario. Por iso expresou a súa vontade en vida de que as súas obras non fosen interpretadas en galego.
• Camilo Nogueira. Un dos antigos dirixentes galeguistas, ten expresado a súa opinión sobre este asunto en varias ocasións.
• Fer. Un dos chefes da web Chuza, que conta co seu propio blog.

E a lista continuaría con máis nomes, que expresaron opinións de apoio ao movemento en maior ou menor medida. Todos eles interesados en defender a cultura galega e liberala da súa minorización. Castelao, un dos padres do galeguismo histórico, expresouno deste xeito na súa obra Sempre en Galiza: "Así como as augas do Sil voltaron ao seu cauce despois de moitos séculos, así voltarán o galego e português a ser a mesma língua".

chuzame